Bij ieder antidepressivum is in principe een minimale kans op agressief gedrag. Maar omdat honderdduizenden mensen dit soort middelen gebruiken kom je in de loop der tijd natuurlijk meerdere gevallen tegen, aldus psychiater Bram Bakker. ‘De drempel om deze ‘pittige’ pillen voor te schrijven lijkt veel te laag geworden.’

In de Volkskrant was vorige week een bericht te lezen dat voor de rechtspraak in Nederland nog wel eens flinke gevolgen zou kunnen hebben. Wat is het geval? Onderzoekers van de Radboud Universiteit hebben aangetoond dat bij een man, die is veroordeeld tot een lange gevangenisstraf vanwege moord, sprake is van een ‘duidelijk significant verband’ tussen de inname van het antidepressivum paroxetine (ook bekend onder de merknamen Seroxat en Paxil) en agressief gedrag. Ze hebben dit op een wetenschappelijk betrouwbare wijze vastgesteld, door hem paroxetine, een ander antidepressivum of een placebo te geven, zonder dat de man of de onderzoekers wisten wat hij kreeg. Dit wordt ‘dubbelblind’ onderzoek genoemd. Het bleek dat de man vier tot acht uur na inname van paroxetine ‘onmiskenbare stemmingsveranderingen, boosheid en ontremd gedrag’ vertoonde.

Antidepressiva zijn vaak zeer nuttig bij de behandeling van ernstige depressies, en veel mensen danken er zelfs hun leven aan. Maar dat neemt niet weg dat een enkeling er averechts op kan reageren

De cruciale vraag is nu of er een rechter is die het aandurft om de man volledig ontoerekeningsvatbaar te verklaren. Er zijn de afgelopen jaren meerdere moordzaken geweest waarin een verband werd vermoed tussen gebruik van paroxetine en het gewelddadige gedrag. De stewardess uit Badhoevedorp die haar man en dochter ombracht alvorens een mislukte zelfmoordpoging te ondernemen, werd wel verminderd toerekeningsvatbaar geacht, maar zit evengoed nog zeven jaar gevangenisstraf uit. Meerdere deskundigen bepleitten in haar geval ook totale ontoerekeningsvatbaarheid, omdat ze kort voor het noodlottige gebeuren ineens drie tabletten paroxetine tegelijk had ingenomen.

In de Verenigde Staten zijn rechtszaken gevoerd waarbij het antidepressivum Prozac (fluoxetine) als oorzakelijke factor werd gezien: men spreekt in dit verband over Prozac-killings.

Het is goed om te benadrukken dat het niet om zeer specifieke middelen gaat waarbij dit kan gebeuren. In principe is er bij ieder antidepressivum een minimale kans op zo’n effect. Maar omdat honderdduizenden mensen dit soort middelen gebruiken kom je in de loop der tijd natuurlijk meerdere gevallen tegen. In de VS was Prozac het grootste middel, en bij ons Seroxat, en waarschijnlijk kwamen ze mede daardoor in de aandacht.

Averechts effect
Antidepressiva zijn vaak zeer nuttig bij de behandeling van ernstige depressies, en veel mensen danken er zelfs hun leven aan. Maar dat neemt niet weg dat een enkeling er averechts op kan reageren, net zoals er mensen bestaan die overgevoelig zijn voor een kiwi. Het maakt de kiwi nog niet tot een ongezond stuk fruit, dat niemand meer mag eten.

Het probleem met de antidepressiva is dat niemand precies weet hoe vaak dit soort ernstige bijwerkingen optreedt. Er zijn bijvoorbeeld ook nog veel rapportages te vinden van mensen die zichzelf iets aandeden toen ze met zo’n middel begonnen. Vrij zeker is dat het meestal direct aan het begin van de behandeling gebeurt, en dat je dan dus extra goed moet opletten hoe het met iemand gaat. Doordat deze middelen nu meestal door de huisarts worden voorgeschreven gebeurt dat vaak onvoldoende. En ook lijkt de drempel om deze ‘pittige’ pillen voor te schrijven veel te laag geworden. Vanuit dat perspectief zou het goed zijn om het voorschrijven van antidepressiva toch vaker aan een psychiater te laten.

Nog iets anders is dat het nu over antidepressiva gaat, maar dat bij slaap- en kalmeringstabletten precies hetzelfde kan gebeuren. Binnenkort kunnen de onderzoekers van de Radboud Universiteit een meneer verwachten die naar overtuiging van enkele deskundigen helemaal doorsloeg na inname van een kalmeringstablet. De man die nog nooit een vlieg kwaad had gedaan schoot ogenschijnlijk koelbloedig zijn schoonouders dood. Omdat hij in scheiding lag werd daar een motief in gezien, maar dat is het verwarrende: op het moment dat iemand door pillen emotioneel geheel ontremd raakt, is vaak iemand waar hij of zij een emotionele relatie mee heeft het slachtoffer. Het is voor leken moeilijk te begrijpen dat het dan toch kan komen door verkeerde effecten van medicatie.